Bu konuda neler öğreneceğim?
- Türk alfabesindeki 29 harfi sırasıyla söyler ve yazarım.
- Ünlü (sesli) ve ünsüz (sessiz) harfleri ayırt ederim.
- Ünlü harfleri kalın ve ince diye gruplarım.
- Büyük ve küçük harfleri doğru kullanırım (özellikle I–ı ve İ–i).
- Kelimeleri alfabetik (sözlük) sırasına dizerim.
1Ses, Harf ve Alfabe
Konuşurken sesleri kullanırız. Yazarken bu seslerin yazıdaki işaretlerini kullanırız. Seslerin yazıdaki işaretine harf denir.
Harflerin belli bir sıraya göre dizilmiş hâline alfabe denir. Türk alfabesinde 29 harf vardır: 8 ünlü + 21 ünsüz.
Turuncu kutular ünlü harfleri, mavi kutular ünsüz harfleri gösterir.
Bugün kullandığımız Türk alfabesi 1 Kasım 1928’de kabul edildi. Atatürk, yeni harfleri halka bizzat öğrettiği için “Başöğretmen” olarak anılır.
Türk alfabesinde q, w, x harfleri yoktur. Buna karşılık ç, ğ, ı, ö, ş, ü harfleri bulunur.
2Ünlü (Sesli) Harfler
Ağzımızdan hiçbir engele takılmadan çıkan ve tek başına söylenebilen seslere ünlü denir. Türkçede 8 ünlü vardır:
- Kalın ünlüler: a, ı, o, u → kapı, okul, orman, uçak
- İnce ünlüler: e, i, ö, ü → ekmek, kirpi, gözlük, üzüm
| Kelime | Ünlüleri | Ünlülerin türü |
|---|---|---|
| çocuk | o – u | hepsi kalın |
| gözlük | ö – ü | hepsi ince |
| kalem | a – e | kalın + ince (karışık) |
| kütüphane | ü – ü – a – e | ince + kalın (karışık) |
Bir kelimede kaç ünlü varsa o kelime o kadar hecelidir. Çünkü her hecede mutlaka bir ünlü bulunur. (Bunu Hece Bilgisi konusunda ayrıntılı göreceğiz.)
3Ünsüz (Sessiz) Harfler
Tek başına söylenemeyen, ancak bir ünlünün yardımıyla okunabilen seslere ünsüz denir. Türkçede 21 ünsüz vardır:
b → be, c → ce, k → ke, ş → şe
Gördüğün gibi her ünsüzü bir ünlüyle (e sesiyle) söyleriz.
“ğ” (yumuşak g) harfiyle başlayan Türkçe kelime yoktur. “ğ” her zaman kelimenin içinde ya da sonunda bulunur: dağ, ağaç, yağmur.
4Büyük ve Küçük Harfler
Her harfin bir büyük bir de küçük yazılışı vardır. Büyük harfler cümle başında ve özel isimlerde kullanılır.
| Büyük harf | Küçük harf | Örnek |
|---|---|---|
| I | ı | Irmak – ırmak |
| İ | i | İzmir – inek |
| Ö | ö | Ömer – ördek |
| Ş | ş | Şule – şeker |
I’nın küçüğü ı, İ’nin küçüğü i’dir. Noktayı unutmak kelimeyi değiştirir: kır (tarla, açık alan) – kir (pislik).
5Alfabetik (Sözlük) Sıralama
Sözlükte kelimeler alfabe sırasına göre dizilir. Kelimeleri sıralarken şu yolu izleriz:
- Önce kelimelerin ilk harflerine bakarız.
- İlk harfler aynıysa ikinci harfe, o da aynıysa üçüncü harfe bakarız.
- c → ç, g → ğ, ı → i, o → ö, s → ş, u → ü sırasını unutmayız.
ceviz – çilek – dut – elma
c, ç, d, e sırası alfabedeki sıradır.
ahududu – armut – ayva
Hepsi a ile başlıyor. İkinci harfler: h, r, y. Alfabede h → r → y sırası olduğu için sıralama böyledir.
Büyük ünlü uyumu: Türkçe kelimelerde genellikle kalın ünlüden sonra kalın, ince ünlüden sonra ince ünlü gelir: çocuklar (o-u-a), öğretmen (ö-e-e). kalem (a-e), kitap (i-a) gibi kelimeler bu kurala uymaz.
Konuyu okudun mu? Şimdi öğrendiklerini dene!
Harf Bilgisi ve Alfabemiz
| Ünlü harf | Ünsüz harf |
|---|---|
| Kalın ünlü | İnce ünlü |
|---|---|
| İfade | D | Y |
|---|---|---|
| 1) Türk alfabesinin ilk harfi A, son harfi Z’dir. | ||
| 2) “ğ” harfiyle başlayan Türkçe kelime yoktur. | ||
| 3) Ünsüz harfler tek başına okunabilir. | ||
| 4) “I” harfinin küçüğü “i”dir. | ||
| 5) Sözlük sırasında ilk harfler aynıysa ikinci harflere bakılır. | ||
| 6) “e, i, ö, ü” ince ünlülerdir. |
🔑 Cevap Anahtarı
1. 1) b 2) b 3) a 4) b 5) c 6) a 7) d 8) d
2. Ünlü harf: ö, ı, ü, e, u, i Ünsüz harf: ğ, ş, v, j, ç, r
3. Kalın ünlü: a, u, ı, o İnce ünlü: ö, i, e, ü
4. 1) armut çilek kiraz üzüm 2) balık bebek bulut büyük 3) cetvel çanta çiçek defter 4) kalem kedi kırmızı kitap kutu
5. 1) D 2) D 3) Y 4) Y 5) D 6) D
6. 1) b 2) a 3) c 4) b
7. 1) a, e, ı, i, o, ö, u, ü 2) Örnek: kapı, okul