3. Sınıf Fen Bilimleri · Konu Anlatımı ve Etkinlikler

1. Ünite

Bilimsel Keşif Yolculuğu

Merak sorusu

Buzdolabından çıkardığımız buz neden bir süre sonra suya dönüşür? Bu sorunun cevabını nasıl bulabiliriz?

Öğrenme çıktıları

FB.3.1.1Bilimsel bilgiye ulaşma yollarını sorgulayabilme
FB.3.1.2Bilim insanlarının özelliklerine ilişkin genelleme yapabilme

Anahtar kavramlar

bilim insanıbilimsel bilgitahmin etmegözlem yapmamodel oluşturmadeney yapmaveri toplamaveri kaydetmeçıkarım yapmakarşılaştırma yapmailetişim kurma

1.1Bilimsel Bilgiye Nasıl Ulaşırız?

Bilim, merak ettiğimiz bir soruyla başlar. Bilim insanları bir sorunun cevabını tahminle yetinmeden gözlem, deney ve araştırma yaparak bulur. Bu yolla elde edilen, kanıta dayanan bilgiye bilimsel bilgi denir.

Bilimsel bilgiye ulaşırken izlenen yol

1
Merak et, soru sor
Neyi öğrenmek istiyorum?
2
Tahmin et
Sonuç ne olabilir?
3
Gözlem yap
Duyu organlarımla incelerim.
4
Deney yap
Tahminimi sınarım.
5
Veri topla ve kaydet
Sonuçları tabloya yazarım.
6
Çıkarım yap
Verilerden sonuç çıkarırım.
7
Paylaş
Sonucu başkalarına anlatırım.

Bilim insanlarının kullandığı beceriler

Gözlem yapma

Bir olayı ya da varlığı duyu organlarıyla dikkatlice incelemek.

Karşılaştırma yapma

Varlıkların benzer ve farklı yönlerini ortaya koymak.

Model oluşturma

Çok büyük ya da çok küçük varlıkları anlamak için benzerini yapmak. Örneğin küre, Dünya'nın modelidir.

Veri kaydetme

Ölçüm ve gözlem sonuçlarını tablo ya da grafikle düzenli biçimde yazmak.

Bilgiye ulaşma yollarını değerlendirelim

Güvenilir kaynaklar

Bilimsel kitaplar ve ansiklopediler
Konusunun uzmanı olan kişiler
Müzeler, bilim merkezleri
Resmî kurumların internet siteleri
Kendi yaptığımız dikkatli deney ve gözlemler

Güvenilir olmayan kaynaklar

Kulaktan dolma bilgiler, söylentiler
Kaynağı belli olmayan sosyal medya paylaşımları
Bir ürünü satmak için yapılan reklamlar
Tek bir kişinin kanıtsız görüşü

1.2Bilim İnsanlarının Özellikleri

Bilim insanları farklı ülkelerde, farklı dönemlerde ve farklı alanlarda çalışır. Ancak hepsinde ortak olan bazı özellikler vardır. Aşağıdaki bilim insanlarını inceleyerek bu özellikleri bulalım.

AS

Aziz Sancar

Kimya · Moleküler biyoloji

Hücrelerdeki hasarlı DNA'nın nasıl onarıldığını keşfetti. 2015 yılında Nobel Kimya Ödülü'nü aldı. Yıllarca laboratuvarda sabırla çalıştı.

CA

Cahit Arf

Matematik

Dünyaca tanınan Türk matematikçidir. Kendi adıyla anılan buluşları vardır. Öğrencilerine düşünmeyi ve soru sormayı öğretti.

GY

Gazi Yaşargil

Tıp · Beyin cerrahisi

Mikroskop yardımıyla yapılan beyin ameliyatlarını geliştirdi. 20. yüzyılın en önemli beyin cerrahlarından biri kabul edilir.

MC

Marie Curie

Fizik · Kimya

Radyoaktivite üzerine çalıştı. İki farklı dalda Nobel Ödülü alan ilk bilim insanıdır.

Genelleme yapalım

Ortak özellikleri

Meraklıdırlar, soru sorarlar.
Sabırlı ve kararlıdırlar.
Dikkatli gözlem yaparlar.
Dürüsttürler; verileri değiştirmezler.
Hatalarından öğrenirler.
Bilgilerini başkalarıyla paylaşırlar.

Farklı olabilen özellikleri

Çalıştıkları alan (tıp, matematik, kimya...)
Yaşadıkları ülke ve dönem
Çalıştıkları yer (laboratuvar, arazi, gözlemevi)
Kullandıkları araç ve gereçler

Sınıfta Uygulayalım: Hangi Buz Önce Erir?

Bu çalışmayı sınıfta gerçek malzemelerle, öğretmeninizle birlikte yapın.

Malzemeler

3 eşit buz küpü
3 tabak
Tuz
Saat
Kayıt tablosu

Nasıl yapılır?

Üç tabağa birer buz küpü koyun. Birini güneş alan pencerenin önüne, birini gölgeye bırakın, üçüncüsünün üzerine bir tutam tuz serpin.
Deneye başlamadan önce hangi buzun önce eriyeceğini tahmin edip tabloya yazın.
Her 5 dakikada bir buzları gözlemleyin ve gördüklerinizi tabloya kaydedin.
Verileri karşılaştırın. Tahmininiz doğru çıktı mı? Sonucu arkadaşlarınızla paylaşın.

Ne öğrendik? Bu deneyde bilimsel bilgiye ulaşmanın bütün adımlarını kullandınız: soru sordunuz, tahmin ettiniz, gözlem ve deney yaptınız, veri kaydettiniz, çıkarım yaptınız ve sonucu paylaştınız.

Etkinlikler

Etkinlik 1Sıralama

Bilimsel bilgiye ulaşma adımlarını doğru sıraya koy.

Kartlara doğru sırayla dokun. Yanlış yerleştirdiğin kartı geri almak için üzerine dokun.

1

2

3

4

5

6

Etkinlik 2Sınıflandırma

Bilgi kaynaklarını sınıflandır.

Önce bir karta, sonra ait olduğu kutuya dokun.

Güvenilir

Güvenilir değil

Etkinlik 3Doğru mu, yanlış mı?

Aşağıdaki ifadeler doğru mu, yanlış mı?

1. Bilim insanları deney sonuçları beklediği gibi çıkmazsa verileri değiştirir.

Bilim insanları dürüsttür; veriler nasıl çıktıysa öyle kaydedilir.

2. Küre, Dünya'nın bir modelidir.

Model, gerçek bir varlığı daha kolay anlamamızı sağlar.

3. Bütün bilim insanları laboratuvarda çalışır.

Kimi bilim insanları arazide, denizde ya da gözlemevinde çalışır.

4. Tahmin, deney yapılmadan önce sonucun ne olabileceğini düşünmektir.

Tahmin deneyle sınanır; doğru ya da yanlış çıkabilir.

5. Bir deneyi birkaç kez tekrarlamak sonuçlara olan güveni artırır.

Aynı sonuç tekrar tekrar elde edilirse bilgi daha güvenilir olur.

Etkinlik 4Düşün ve seç

1. Ece, bitkilerin ışıkta mı yoksa karanlıkta mı daha iyi büyüdüğünü merak ediyor. Ece'nin bilimsel bilgiye ulaşmak için yapması gereken en uygun iş hangisidir?

Tahmin tek başına yeterli değildir; tahmin deney ve gözlemle sınanmalıdır.

2. Bir bilim insanı yaptığı deneyin sonucunu makale yazarak diğer bilim insanlarıyla paylaşıyor. Bilim insanı hangi beceriyi kullanmıştır?

Sonuçları başkalarıyla paylaşmak iletişim kurma becerisidir.

3. Aziz Sancar ile Marie Curie'nin ortak özelliği aşağıdakilerden hangisidir?

Ülkeleri, dönemleri ve çalışma alanları farklıdır; sabır ve dikkat ise ortak özellikleridir.

Çalışma Sayfası

Ünitenin çalışma sayfasını yazdırıp sınıfta ya da evde kullanabilirsiniz. Tüm ünitelerin çalışma sayfaları ve cevap anahtarı tek dosyada Word ve PDF olarak indirilebilir.

PDF indir Word indir

2. Ünite

Canlılar Dünyasına Yolculuk

Merak sorusu

Bir taş ile bir kedi arasındaki fark nedir? Bir varlığın canlı olduğunu nasıl anlarız?

Öğrenme çıktıları

FB.3.2.1Canlıları; mikroskopla görülebilen canlılar, mantarlar, bitkiler ve hayvanlar olarak sınıflandırabilme
FB.3.2.2Canlıların çevrelerini farklı yollarla algılamaları konusunda bilimsel çıkarım yapabilme
FB.3.2.3Canlıların yaşam döngülerini açıklamada tümevarımsal akıl yürütebilme

Anahtar kavramlar

hareketüremesolunumboşaltımbeslenmebüyümemikroskopmantarbitkihayvanduyu organıuyarıalgıtepkiyaşam döngüsü

2.1Canlıların Ortak Özellikleri

Çevremizdeki varlıklar canlı ve cansız olarak ikiye ayrılır. Canlılar; beslenir, solunum yapar, büyür, hareket eder, ürer ve boşaltım yapar. Cansız varlıklar bu özellikleri göstermez.

Bütün canlılarda görülen özellikler

Beslenme

Canlılar yaşamak için besine ihtiyaç duyar. Bitkiler besinlerini kendileri üretir.

Solunum

Canlılar yaşamlarını sürdürmek için solunum yapar.

Büyüme

Canlılar zamanla büyür ve gelişir.

Hareket

Hayvanlar yer değiştirir. Bitkiler de yapraklarını ışığa doğru yönlendirir.

Üreme

Canlılar kendilerine benzeyen yeni canlılar oluşturur.

Boşaltım

Canlılar vücutlarında oluşan atıkları dışarı atar.

2.2Canlıları Sınıflandıralım

Canlılar ortak özelliklerine göre gruplandırılır. Bilim insanları canlıları dört büyük grupta inceler.

Mikroskopla görülebilen canlılar

Çıplak gözle göremeyiz, ancak mikroskopla görebiliriz. Havada, suda, toprakta ve vücudumuzda bulunurlar. Yoğurdu mayalayan bakteriler yararlı, hastalık yapan mikroplar zararlıdır.

BakterilerTerliksi hayvanAmip

Mantarlar

Bitki değildir; kendi besinlerini üretemezler. Genellikle nemli ve karanlık yerlerde yaşarlar. Bazıları yenir, bazıları çok zehirlidir.

Şapkalı mantarKüf mantarıMaya

Bitkiler

Kök, gövde ve yaprakları vardır. Güneş ışığını kullanarak kendi besinlerini üretirler. Bulundukları yerden başka bir yere gidemezler.

AğaçlarÇiçeklerSebzeler

Hayvanlar

Besinlerini dışarıdan hazır alırlar. Çoğu yer değiştirebilir: yürür, uçar, yüzer ya da sürünür.

KediKartalBalıkArı

2.3Canlılar Çevrelerini Nasıl Algılar?

Işık, ses, koku, tat, sıcaklık ve dokunma gibi etkilere uyarı denir. Canlılar uyarıları algılar ve bunlara tepki verir. İnsanlar çevrelerini beş duyu organıyla algılar.

Uyarı

Güneş ışığı gözümüze gelir.

Algı

Göz, ışığın çok parlak olduğunu algılar.

Tepki

Gözümüzü kısar ya da elimizle gölge yaparız.

Duyu organlarımız

Göz · Görme

Renkleri, şekilleri ve hareketi görürüz. Görmek için ışık gerekir.

Kulak · İşitme

Sesleri duyarız. Kulak aynı zamanda dengemizi sağlar.

Burun · Koklama

Kokuları alırız. Duman kokusu bizi tehlikeye karşı uyarır.

Dil · Tatma

Tatlı, tuzlu, ekşi ve acı tatları ayırt ederiz.

Deri · Dokunma

Sıcağı, soğuğu, sertliği, yumuşaklığı ve acıyı hissederiz.

Diğer canlılar çevrelerini farklı yollarla algılar

Yarasa

Karanlıkta ses çıkarır, sesin yankısını dinleyerek yolunu bulur.

Köpek

Koku alma duyusu insandan kat kat güçlüdür.

Kartal

Çok uzaktaki küçük bir avı görebilir.

Yılan

Dilini dışarı çıkararak havadaki kokuları toplar.

Kedi

Bıyıklarıyla dar bir yerden geçip geçemeyeceğini anlar.

Ayçiçeği

Genç ayçiçekleri gün boyunca Güneş'e doğru döner. Bitkiler de uyarılara tepki verir.

2.4Canlıların Yaşam Döngüleri

Her canlı doğar ya da çimlenir, büyür, çoğalır ve ölür. Bu değişimlerin sırayla tekrar etmesine yaşam döngüsü denir. Bazı canlılar büyürken şekil değiştirir.

Tavuğun yaşam döngüsü

Yumurta

Yumurtadan çıkma

Civciv

Tavuk

Döngü yeniden başlar: yetişkin canlı yeni yavrular ya da tohumlar oluşturur.

Kelebeğin yaşam döngüsü

1

Yumurta

Tırtıl

3

Pupa (koza)

Kelebek

Döngü yeniden başlar: yetişkin canlı yeni yavrular ya da tohumlar oluşturur.

Kurbağanın yaşam döngüsü

1

Yumurta

2

İribaş

3

Bacaklı iribaş

Kurbağa

Döngü yeniden başlar: yetişkin canlı yeni yavrular ya da tohumlar oluşturur.

Fasulyenin yaşam döngüsü

Tohum

Çimlenme

Genç bitki

Çiçekli bitki

Döngü yeniden başlar: yetişkin canlı yeni yavrular ya da tohumlar oluşturur.

Sınıfta Uygulayalım: Fasulye Günlüğü

Bu çalışmayı sınıfta gerçek malzemelerle, öğretmeninizle birlikte yapın.

Malzemeler

Kuru fasulye
Şeffaf bardak
Su
Pamuk ya da peçete
Gözlem defteri

Nasıl yapılır?

Şeffaf bardağın içine ıslak pamuk yerleştirin. Fasulyeleri pamuk ile bardağın duvarı arasına koyun.
Bardağı aydınlık bir yere koyun. Pamuğun nemli kalmasına dikkat edin.
Her gün aynı saatte fasulyeyi gözlemleyin; kök, gövde ve yaprak çıktığı günleri not edin.
İki hafta sonunda gözlem defterinizdeki kayıtları sıraya koyarak fasulyenin yaşam döngüsünü anlatın.

Ne öğrendik? Tohumun çimlenip genç bir bitkiye dönüştüğünü kendi gözlemlerinizle kaydettiniz. Bu kayıtlar, yaşam döngüsünün ilk basamaklarının kanıtıdır.

Etkinlikler

Etkinlik 1Sınıflandırma

Canlıları gruplarına yerleştir.

Önce bir karta, sonra ait olduğu kutuya dokun.

Mikroskopla görülebilen

Mantar

Bitki

Hayvan

Etkinlik 2Eşleştirme

Uyarıları algılayan duyu organlarıyla eşleştir.

Soldan bir karta, sonra sağdaki eşine dokun.

Etkinlik 3Sıralama

Kelebeğin yaşam döngüsünü sırala.

Kartlara doğru sırayla dokun. Yanlış yerleştirdiğin kartı geri almak için üzerine dokun.

1

2

3

4

Etkinlik 4Doğru mu, yanlış mı?

Aşağıdaki ifadeler doğru mu, yanlış mı?

1. Mantarlar kendi besinlerini üreten bitkilerdir.

Mantarlar bitki değildir, kendi besinlerini üretemezler.

2. Bitkiler de çevrelerindeki uyarılara tepki verir.

Örneğin bitkiler ışığa doğru yönelir.

3. Yarasalar karanlıkta yollarını sesin yankısıyla bulur.

Çıkardıkları sesin geri dönüşünü algılarlar.

4. Mikroskopla görülebilen canlıların hepsi hastalık yapar.

Yoğurt bakterileri gibi yararlı olanları da vardır.

5. Kurbağa yumurtadan kurbağa şeklinde çıkar.

Yumurtadan önce iribaş çıkar, iribaş zamanla kurbağaya dönüşür.

Etkinlik 5Düşün ve seç

1. Ayşe, kapalı bir kutudan gelen sesi duyunca kutunun içinde bir hayvan olabileceğini düşünüyor. Ayşe bu çıkarımı hangi duyu organından gelen bilgiye dayanarak yapmıştır?

Sesi kulağımızla algılarız; Ayşe duyduğu sese dayanarak çıkarım yapmıştır.

2. Nemli bir yerde unutulan ekmeğin üzerinde yeşilimsi lekeler oluşmuştur. Bu lekeleri oluşturan canlı hangi gruptadır?

Bayat ekmekteki küf, bir mantar türüdür.

3. Tavuk, kelebek ve fasulyenin yaşam döngüleri incelendiğinde hangi genellemeye ulaşılır?

Fasulye yumurtadan çıkmaz, tavuk şekil değiştirmez; ama hepsinin yaşam döngüsü vardır.

Çalışma Sayfası

Ünitenin çalışma sayfasını yazdırıp sınıfta ya da evde kullanabilirsiniz. Tüm ünitelerin çalışma sayfaları ve cevap anahtarı tek dosyada Word ve PDF olarak indirilebilir.

PDF indir Word indir

3. Ünite

Yer Bilimciler İş Başında

Merak sorusu

Dağlar, taşlar ve üzerinde yürüdüğümüz zemin nelerden oluşur? Milyonlarca yıl önce yaşamış dinozorları nereden biliyoruz?

Öğrenme çıktıları

FB.3.3.1Kayaç, maden ve minerallerle ilgili tümdengelimsel akıl yürütebilme
FB.3.3.2Fosillerin oluşumu ile ilgili bilimsel çıkarım yapabilme

Anahtar kavramlar

yer kabuğukayaçmineralmadenfosilpaleontologjeologmodel

3.1Kayaçlar, Mineraller ve Madenler

Dünya'nın en dış katmanına yer kabuğu denir. Yer kabuğu kayaçlardan oluşur. Kayaçları, mineralleri ve fosilleri inceleyen bilim insanlarına yer bilimci denir.

Mineral

Doğada kendiliğinden oluşan, kendine özgü rengi, parlaklığı ve sertliği olan katı maddelerdir.

Örnek: Kuvars, kalsit, kaya tuzu

Kayaç

Bir ya da birden fazla mineralin bir araya gelmesiyle oluşan katı doğal kütlelerdir. Günlük dilde taş deriz.

Örnek: Granit, mermer, kireç taşı

Maden

Yer kabuğundan çıkarılan ve insanlar için ekonomik değeri olan mineral ya da kayaçlardır.

Örnek: Demir, bakır, altın, bor, kömür

Madenler ve kayaçlar nerelerde kullanılır?

Kireç taşı

Çimento ve kireç yapımında; binaların temelinde.

Mermer

Binalarda, merdivenlerde ve heykellerde.

Bakır

Elektrik kablolarında; elektriği iyi iletir.

Demir

Araçlarda, köprülerde, raylarda ve binaların iskeletinde.

Altın ve gümüş

Takılarda ve elektronik cihazların parçalarında.

Bor

Temizlik ürünlerinde, camda, seramikte. Dünyadaki bor yataklarının yaklaşık dörtte üçü ülkemizdedir.

Kömür

Isınmada ve elektrik üretiminde yakıt olarak.

Kaya tuzu

Yemeklerimize tat veren sofra tuzu olarak.

3.2Fosiller Nasıl Oluşur?

Çok uzun zaman önce yaşamış canlıların kayaçlar içinde korunmuş kalıntılarına ya da izlerine fosil denir. Fosiller bize geçmişte hangi canlıların yaşadığını ve çevrenin nasıl olduğunu anlatır.

Bir fosilin oluşum hikâyesi

1
Canlı ölür
Canlı, bir gölün ya da denizin kenarında ölür.
2
Üzeri örtülür
Kısa sürede çamur ve kumla kaplanır.
3
Sert kısımlar kalır
Yumuşak kısımlar çürür; kemik, diş ve kabuk kalır.
4
Kayaç oluşur
Üstüne yeni tabakalar birikir, çamur sertleşip kayaca dönüşür.
5
Fosil ortaya çıkar
Milyonlarca yıl sonra kayaçlar aşınır, fosil bulunur.

Fosil çeşitleri

Kemik ve diş

Dinozor iskeletleri en bilinen fosillerdir.

Kabuk

Deniz canlılarının sert kabukları kolay fosilleşir.

Yaprak izi

Bitkilerin kayaç üzerinde kalan izleri.

Ayak izi

Canlıların yumuşak çamurda bıraktığı izler sertleşerek korunur.

Kehribar

Ağaç reçinesine yapışıp kalan böcekler bozulmadan korunur.

Fosillerle kimler çalışır?

Paleontolog

Fosilleri bulan ve inceleyen bilim insanıdır. Fosillerden canlının nasıl yaşadığını çıkarır.

Jeolog

Kayaçları, mineralleri ve yer kabuğunu inceleyen yer bilimcidir.

Kullanılan araçlar

Çekiç, kazma, fırça, büyüteç, ölçü aleti ve kayıt defteri. Fosil fırçayla dikkatlice temizlenir.

Sınıfta Uygulayalım: Kendi Fosil Modelimizi Yapalım

Bu çalışmayı sınıfta gerçek malzemelerle, öğretmeninizle birlikte yapın.

Malzemeler

Oyun hamuru
Deniz kabuğu
Yaprak
Plastik bıçak
Fırça

Nasıl yapılır?

Oyun hamurunu yuvarlayıp avucunuzla bastırarak düzleştirin. Hamur, fosili saran çamuru temsil eder.
Deniz kabuğunu ya da yaprağı hamura bastırın, sonra dikkatlice kaldırın. Hamurda iz kalacaktır.
Hamurunuzu bir gün kurumaya bırakın. Kuruyan hamur, sertleşen kayacı temsil eder.
Sıra arkadaşınızla modellerinizi değiştirin. İzden hangi canlının ya da nesnenin bıraktığını tahmin edin.

Ne öğrendik? Model oluşturarak milyonlarca yılda gerçekleşen fosilleşme olayını birkaç günde canlandırdınız. İzi inceleyip tahminde bulunurken bir paleontolog gibi çalıştınız.

Etkinlikler

Etkinlik 1Eşleştirme

Kavramları açıklamalarıyla eşleştir.

Soldan bir karta, sonra sağdaki eşine dokun.

Etkinlik 2Eşleştirme

Madenleri kullanım alanlarıyla eşleştir.

Soldan bir karta, sonra sağdaki eşine dokun.

Etkinlik 3Sıralama

Fosilin oluşum aşamalarını sırala.

Kartlara doğru sırayla dokun. Yanlış yerleştirdiğin kartı geri almak için üzerine dokun.

1

2

3

4

5

Etkinlik 4Düşün ve seç

1. "Bütün kayaçlar minerallerden oluşur. Mermer bir kayaçtır." Bu bilgilerden hangi sonuca ulaşılır?

Genel bilgiden özel duruma ulaştık: mermer bir kayaç olduğu için minerallerden oluşur.

2. Bir paleontolog yüksek bir dağda balık fosili buluyor. Bu buluştan yapılabilecek en doğru çıkarım hangisidir?

Balık suda yaşar; fosili, bölgenin geçmişte su altında olduğunu gösterir.

3. Hangisi fosilleşmeye en uygun canlı parçasıdır?

Sert kısımlar çürümeden uzun süre korunabilir.

Çalışma Sayfası

Ünitenin çalışma sayfasını yazdırıp sınıfta ya da evde kullanabilirsiniz. Tüm ünitelerin çalışma sayfaları ve cevap anahtarı tek dosyada Word ve PDF olarak indirilebilir.

PDF indir Word indir

4. Ünite

Maddeyi Tanıyalım, Karıştırıp Ayıralım

Merak sorusu

Bir bardak su, bir taş ve bir balonun içindeki hava. Üçü de madde midir? Birbirinden nasıl ayrılırlar?

Öğrenme çıktıları

FB.3.4.1Maddeleri hâllerine göre sınıflandırabilme
FB.3.4.2Karışımların ayrılmasına yönelik deney yapabilme
FB.3.4.3Atıkların ayrıştırılmasına ilişkin problem çözebilme

Anahtar kavramlar

katısıvıgazkarışımelemesüzmeçöktürmeyüzdürmemıknatısla ayırmaatıkayrıştırma

4.1Maddenin Hâlleri

Çevremizde gördüğümüz, dokunduğumuz, yer kaplayan her şey maddedir. Maddeleri sert–yumuşak, esnek–kırılgan, pürüzlü–pürüzsüz gibi özellikleriyle tanırız. Maddeler doğada katı, sıvı ve gaz hâlinde bulunur.

Katı

Belirli bir şekli vardır. Bir kaptan başka bir kaba konunca şekli değişmez. Tutulabilir.

TaşKalemBuzTahta

Sıvı

Belirli bir şekli yoktur; konulduğu kabın şeklini alır. Akar, dökülür.

SuSütZeytinyağıMeyve suyu

Gaz

Belirli bir şekli yoktur; bulunduğu kabı tamamen doldurur. Çoğu gaz görünmez.

HavaSu buharıBalondaki gazDoğal gaz

4.2Karışımlar ve Ayırma Yöntemleri

Birden fazla maddenin, özelliklerini kaybetmeden bir araya gelmesiyle karışım oluşur. Karışımı oluşturan maddelerin farklı özelliklerinden yararlanarak onları birbirinden ayırabiliriz.

Eleme

Tanecik büyüklükleri farklı katıları elek ile ayırırız.

Örnek karışım: Kum ve çakıl, kepekli un

Süzme

Sıvının içindeki katıyı süzgeç ya da filtre kâğıdı ile ayırırız.

Örnek karışım: Çay ve çay yaprağı, kum ve su

Çöktürme

Karışımı bekletiriz; ağır tanecikler dibe çöker, sıvıyı yavaşça başka kaba aktarırız.

Örnek karışım: Çamurlu su

Yüzdürme

Suda yüzen maddeleri suyun yüzeyinden alırız.

Örnek karışım: Talaş ve kum, su ve yaprak

Mıknatısla ayırma

Mıknatısın çektiği demir, nikel gibi maddeleri ayırırız.

Örnek karışım: Demir tozu ve kum, toplu iğne ve pirinç

4.3Atıkları Ayrıştıralım

Kullandıktan sonra işimize yaramayan maddelere atık denir. Atıkları çöpe karışık atarsak geri dönüştürülemezler, doğayı kirletirler. Atıkları türlerine göre ayrı kutulara atmaya ayrıştırma denir.

Sıfır atık kutuları

Kâğıt

Gazete, defter, karton kutu

Plastik

Pet şişe, plastik kap, poşet

Cam

Cam şişe, kavanoz

Metal

Konserve kutusu, içecek kutusu

Organik

Meyve kabuğu, sebze artığı

Atık pil

Kullanılmış piller ayrı kutuya

Bir problemi adım adım çözelim

1
Problemi belirle
Okulumuzdaki çöp kutularında atıklar karışık atılıyor.
2
Özetle
Kâğıt ve plastikler geri dönüşüme gidemiyor.
3
Veriye dayalı tahmin et
Bir hafta boyunca hangi atıktan ne kadar çıktığını sayarız.
4
Çözüm öner
Sınıfa renkli kutular koyar, afiş hazırlarız.
5
Değerlendir
Bir ay sonra kutuları kontrol eder, çözümün işe yarayıp yaramadığına bakarız.

Sınıfta Uygulayalım: Karışım Ayırma İstasyonu

Bu çalışmayı sınıfta gerçek malzemelerle, öğretmeninizle birlikte yapın.

Malzemeler

Kum
Demir tozu ya da ataş
Talaş
Su ve kap
Mıknatıs
Elek

Nasıl yapılır?

Kum, ataş ve talaşı bir kapta karıştırın. Karışımın içinde hangi maddeleri gördüğünüzü yazın.
Mıknatısı bir poşete sarıp karışımın üzerinde gezdirin. Ataşların mıknatısa yapıştığını gözlemleyin.
Kalan karışımı su dolu bir kaba dökün. Talaşın yüzdüğünü, kumun dibe çöktüğünü gözlemleyin ve talaşı kaşıkla alın.
Hangi maddeyi hangi özelliği sayesinde ayırdığınızı tabloya yazın.

Ne öğrendik? Maddelerin mıknatısa çekilme, suda yüzme ve dibe çökme gibi farklı özelliklerini kullanarak karışımı ayırdınız.

Etkinlikler

Etkinlik 1Sınıflandırma

Maddeleri hâllerine göre sınıflandır.

Önce bir karta, sonra ait olduğu kutuya dokun.

Katı

Sıvı

Gaz

Etkinlik 2Eşleştirme

Karışımları ayırma yöntemleriyle eşleştir.

Soldan bir karta, sonra sağdaki eşine dokun.

Etkinlik 3Sınıflandırma

Atıkları doğru kutuya at.

Önce bir karta, sonra ait olduğu kutuya dokun.

Kâğıt

Plastik

Cam

Metal

Organik

Etkinlik 4Düşün ve seç

1. Ali, kumla karışmış toplu iğneleri en hızlı biçimde ayırmak istiyor. Ali hangi aracı kullanmalıdır?

Toplu iğneler demirden yapıldığı için mıknatıs tarafından çekilir.

2. Bir sıvı konulduğu şişenin, bardağa dökülünce bardağın şeklini alıyor. Bu gözlem sıvıların hangi özelliğini gösterir?

Sıvıların belirli bir şekli yoktur; kabın şeklini alırlar.

3. Sınıftaki çöp kutusunda kâğıt ve meyve artıkları birlikte atılmış. Bu problemi çözmek için ilk yapılması gereken nedir?

Problem çözmenin ilk adımı problemi tanımlamaktır.

Çalışma Sayfası

Ünitenin çalışma sayfasını yazdırıp sınıfta ya da evde kullanabilirsiniz. Tüm ünitelerin çalışma sayfaları ve cevap anahtarı tek dosyada Word ve PDF olarak indirilebilir.

PDF indir Word indir

5. Ünite

Hareketi Keşfediyorum

Merak sorusu

Kaleye doğru giden top, kalecinin eline çarpınca neden yön değiştirir? Duran bir top kendiliğinden hareket edebilir mi?

Öğrenme çıktıları

FB.3.5.1Varlıkların hareket durumlarını gözleme dayalı tahmin edebilme
FB.3.5.2Kuvvetin varlıklar üzerindeki etkilerini bilimsel gözleme dayalı tahmin edebilme

Anahtar kavramlar

kuvvethızlanmayavaşlamadönmesallanmayön değiştirmeitmeçekmedurdurmahareket ettirmeşekil değiştirme

5.1Varlıkların Hareketleri

Bir varlığın bulunduğu yeri zamanla değiştirmesine hareket denir. Çevremizdeki varlıklar farklı şekillerde hareket eder. Hareket eden bir varlığı dikkatle gözlemleyerek nasıl hareket ettiğini ve sonra ne olacağını tahmin edebiliriz.

Dönme

Varlık bir nokta ya da eksen etrafında döner.

Örnek: Dönme dolap, tekerlek, pervane, yel değirmeni

Sallanma

Varlık iki nokta arasında gidip gelir.

Örnek: Salıncak, beşik, duvar saatinin sarkacı

Yön değiştirme

Hareket eden varlık gittiği yönü değiştirir.

Örnek: Kaleciye çarpan top, virajı dönen araba

Hızlanma

Hareket eden varlığın sürati artar.

Örnek: Kalkışa geçen uçak, yokuş aşağı inen bisiklet

Yavaşlama

Hareket eden varlığın sürati azalır.

Örnek: Frene basılan araba, durağa yaklaşan otobüs

5.2Kuvvet ve Etkileri

Bir varlığı hareket ettirmek, durdurmak ya da şeklini değiştirmek için ona itme veya çekme uygularız. Bu itme ve çekmelere kuvvet denir. Duran bir varlık, kuvvet uygulanmadan kendiliğinden hareket etmez.

İtme ve çekme

İtme

Varlığı kendimizden uzaklaştırırız. Alışveriş arabasını itmek, kapıyı kapatmak, topa vurmak.

Çekme

Varlığı kendimize yaklaştırırız. Çekmeceyi açmak, kapıyı kendimize doğru açmak, ipi çekmek.

Kuvvet bir varlığa ne yapabilir?

Hareket ettirir

Duran topa vurunca top hareket eder.

Durdurur

Kaleci, gelen topu tutarak durdurur.

Hızlandırır

Salıncağı arkadan iten kişi salıncağı hızlandırır.

Yavaşlatır

Bisikletin frenine basınca bisiklet yavaşlar.

Yön değiştirir

Raket, gelen topu geldiği yöne geri gönderir.

Şeklini değiştirir

Hamuru sıkınca, süngere bastırınca şekilleri değişir.

Sınıfta Uygulayalım: Rampa ve Oyuncak Araba

Bu çalışmayı sınıfta gerçek malzemelerle, öğretmeninizle birlikte yapın.

Malzemeler

Düz bir tahta ya da karton
Birkaç kitap
Oyuncak araba
Cetvel ya da şerit metre
Oyun hamuru

Nasıl yapılır?

Kitapları üst üste koyup tahtayı üzerlerine yaslayarak bir rampa kurun.
Arabayı rampanın tepesinden bırakın. Aşağı inerken hızlandığını gözlemleyin.
Arabanın önüne bir kitap koyun ve tekrar bırakın. Kitabın arabayı durdurduğunu ya da yönünü değiştirdiğini gözlemleyin.
Oyun hamurunu parmağınızla bastırın, sonra çekip uzatın. Kuvvetin hamurun şeklini değiştirdiğini gözlemleyin.
Rampa daha yüksek olsaydı araba ne kadar uzağa giderdi? Önce tahmin edin, sonra deneyerek kontrol edin.

Ne öğrendik? Kuvvetin varlıkları hareket ettirdiğini, durdurduğunu, yönünü ve şeklini değiştirdiğini gözlemlediniz; gözleminize dayanarak yeni bir durum için tahminde bulundunuz.

Etkinlikler

Etkinlik 1Sınıflandırma

Varlıkların hareket türünü bul.

Önce bir karta, sonra ait olduğu kutuya dokun.

Dönme

Sallanma

Yön değiştirme

Hızlanma

Yavaşlama

Etkinlik 2Sınıflandırma

İtme mi, çekme mi?

Önce bir karta, sonra ait olduğu kutuya dokun.

İtme

Çekme

Etkinlik 3Eşleştirme

Kuvvetin etkisini eşleştir.

Soldan bir karta, sonra sağdaki eşine dokun.

Etkinlik 4Düşün ve seç

1. Aynı rampadan bırakılan iki aynı oyuncak arabadan birinin önüne halı, diğerinin önüne parke var. Halı üzerindeki arabanın daha önce durduğu gözleniyor. Rampanın önüne kum dökülürse ne olur?

Gözlemimiz, pürüzlü yüzeylerin arabayı yavaşlattığını gösteriyor; kum da pürüzlüdür.

2. Masanın üzerinde duran bir silgi için hangisi doğrudur?

Duran varlıklar kuvvet uygulanmadan hareket etmez; itme ya da çekme ile hareket eder.

3. Bir öğrenci süngere bastırıp bırakınca süngerin eski hâline döndüğünü görüyor. Aynı deneyi oyun hamuruyla yaparsa ne gözler?

Oyun hamuru esnek değildir; kuvvet kalkınca yeni şeklinde kalır.

Çalışma Sayfası

Ünitenin çalışma sayfasını yazdırıp sınıfta ya da evde kullanabilirsiniz. Tüm ünitelerin çalışma sayfaları ve cevap anahtarı tek dosyada Word ve PDF olarak indirilebilir.

PDF indir Word indir

6. Ünite

Yaşamımızı Kolaylaştıran Elektrik

Merak sorusu

Bir gün boyunca elektrik kesilse evde hangi işleri yapamazdık? Elektrik olmadan hayat nasıl olurdu?

Öğrenme çıktıları

FB.3.6.1Elektrikli araç gereçleri kullanım amaçlarına ve elektrik kaynaklarına göre sınıflandırabilme
FB.3.6.2Elektrikli araç gereçleri güvenli kullanmaya yönelik çıkarım yapabilme
FB.3.6.3Elektriği tasarruflu kullanma yollarını açıklayabilme

Anahtar kavramlar

elektrikelektrikli araç gereçpilşehir elektriğiprizfişgüvenliktasarruf

6.1Elektrikli Araç Gereçler

Evde, okulda ve sokakta kullandığımız birçok araç çalışmak için elektriğe ihtiyaç duyar. Bu araçlara elektrikli araç gereçler denir. Onları kullanım amaçlarına ve elektriği nereden aldıklarına göre gruplandırabiliriz.

Kullanım amaçlarına göre

Aydınlatma

Lamba, el feneri, sokak lambası

Isıtma

Ütü, fırın, elektrikli soba, su ısıtıcısı

Soğutma

Buzdolabı, klima, vantilatör

Temizlik

Çamaşır ve bulaşık makinesi, elektrik süpürgesi

İletişim ve eğlence

Televizyon, telefon, bilgisayar, radyo

Ulaşım

Tramvay, metro, elektrikli tren

Elektrik kaynaklarına göre

Şehir elektriği ile çalışanlar

Fişi prize takılarak çalışır.
Buzdolabı, çamaşır makinesi
Televizyon, ütü, fırın
Sokak lambaları

Pil ya da batarya ile çalışanlar

Prize bağlı olmadan her yerde çalışır.
El feneri, uzaktan kumanda
Duvar saati, oyuncak araba
Telefon ve tablet (bataryası şarj edilir)

6.2Elektriği Güvenli Kullanalım

Elektrik yaşamımızı kolaylaştırır ancak yanlış kullanıldığında çarpılmaya, yangına ve ciddi yaralanmalara neden olabilir. Güvenlik kuralları hayatımızı korur.

Asla yapmayalım

Islak elle prize, fişe ya da elektrikli araca dokunmak
Prizin deliklerine çatal, anahtar gibi cisimler sokmak
Fişi kablosundan çekerek çıkarmak
Bir prize çok sayıda fiş takmak
Elektrik direklerine ve trafolara tırmanmak, yakınında uçurtma uçurmak
Pilleri ağza almak, ateşe atmak ya da parçalamak

Doğru davranış

Kullanılmayan prizlere çocuk koruma kapağı takmak
Hasarlı kablo görünce bir büyüğe haber vermek
Fişi, fişin gövdesinden tutarak çıkarmak
Elektrik çarpan birine dokunmadan önce sigortanın kapatılmasını sağlamak ve 112'yi aramak

6.3Elektriği Tasarruflu Kullanalım

Elektrik üretmek için doğal kaynaklar kullanılır ve emek harcanır. Elektriği gereksiz yere harcamamak hem aile bütçemizi hem de doğayı korur.

Tasarruf için neler yapabiliriz?

Gün ışığından yararlan

Gündüz perdeleri açıp lambaları kapalı tutalım.

Boş odada ışık yanmasın

Odadan çıkarken ışığı kapatalım.

Tasarruflu ampul

LED ampuller daha az elektrik harcar.

Buzdolabını açık bırakma

Kapak açık kaldıkça dolap daha çok elektrik harcar.

Şarj bitince fişi çek

Dolan telefonu ve şarj aletini prizden çıkaralım.

İzlemediğin televizyonu kapat

Bekleme konumunda bile elektrik harcanır.

Sınıfta Uygulayalım: Evimizin Elektrik Dedektifleri

Bu çalışmayı sınıfta gerçek malzemelerle, öğretmeninizle birlikte yapın.

Malzemeler

Gözlem tablosu
Kalem
Evdeki elektrikli araçlar

Nasıl yapılır?

Evinizdeki elektrikli araç gereçlerden en az on tanesini tabloya yazın.
Her birinin yanına kullanım amacını (aydınlatma, ısıtma, soğutma, temizlik, iletişim) yazın.
Şehir elektriği ile mi yoksa pil ile mi çalıştığını işaretleyin.
Ailenizle birlikte evde elektriğin boşa harcandığı üç durum bulun ve her biri için bir çözüm yazın.
Tablonuzu sınıfta arkadaşlarınızınkiyle karşılaştırın. En çok hangi amaçla elektrik kullanıyoruz?

Ne öğrendik? Veri toplayıp sınıflandırdınız, sınıftaki verileri karşılaştırarak ailenizle birlikte uygulayabileceğiniz bir tasarruf planı oluşturdunuz.

Etkinlikler

Etkinlik 1Sınıflandırma

Elektrikli araçları kullanım amacına göre sınıflandır.

Önce bir karta, sonra ait olduğu kutuya dokun.

Aydınlatma

Isıtma

Soğutma

İletişim ve eğlence

Etkinlik 2Sınıflandırma

Elektriği nereden alıyor?

Önce bir karta, sonra ait olduğu kutuya dokun.

Şehir elektriği

Pil / batarya

Etkinlik 3Doğru mu, yanlış mı?

Aşağıdaki ifadeler doğru mu, yanlış mı?

1. Islak elle elektrik düğmesine dokunmak tehlikelidir.

Su elektriği iletir; ıslak el çarpılma riskini artırır.

2. Fişi prizden kablosundan çekerek çıkarmak doğrudur.

Kablo zarar görebilir; fiş gövdesinden tutulmalıdır.

3. Biten piller atık pil kutusuna atılmalıdır.

Piller doğayı kirletir, ayrı toplanır.

4. Gündüz perdeleri kapatıp lambaları yakmak tasarrufludur.

Gün ışığından yararlanmak elektrik tasarrufu sağlar.

5. Elektrik çarpan birine hemen elle dokunulmalıdır.

Önce sigorta kapatılmalı, 112 aranmalıdır; dokunan kişi de çarpılabilir.

Etkinlik 4Düşün ve seç

1. Mert, uçurtmasını uçurmak için bir yer arıyor. Hangi yer en güvenlidir?

Uçurtma ipi elektrik hatlarına değerse çarpılma tehlikesi vardır.

2. Zeynep'in ailesi elektrik faturasını azaltmak istiyor. Hangisi bu amaca uygun değildir?

Kapağı açık kalan buzdolabı daha fazla elektrik harcar.

3. Elektrik kesildiğinde aşağıdakilerden hangisi çalışmaya devam eder?

Pil ile çalışan araçlar şehir elektriğine bağlı değildir.

Çalışma Sayfası

Ünitenin çalışma sayfasını yazdırıp sınıfta ya da evde kullanabilirsiniz. Tüm ünitelerin çalışma sayfaları ve cevap anahtarı tek dosyada Word ve PDF olarak indirilebilir.

PDF indir Word indir

7. Ünite

Toprağı Tanıyorum, Tarımı Keşfediyorum

Merak sorusu

Bahçedeki toprak nereden gelmiştir? Aynı tohum bir saksıda büyürken diğerinde neden büyümez?

Öğrenme çıktıları

FB.3.7.1Toprağın oluşumu ve yapısı ile ilgili bilimsel gözlem yapabilme
FB.3.7.2Bitkilerin yetişmesi için gerekli koşullara yönelik deney yapabilme; tarımın önemini açıklayabilme

Anahtar kavramlar

toprakkayaçhumuskumkilçakıltarımçiftçiekimsulamahasatkompost

7.1Toprak Nasıl Oluşur?

Toprak, kayaçların çok uzun bir zaman içinde parçalanıp ufalanması ve bu parçalara bitki ve hayvan kalıntılarının karışmasıyla oluşur. Birkaç santimetre kalınlığındaki toprağın oluşması yüzlerce yıl sürebilir.

Kayaçtan toprağa

1
Sıcaklık değişimi
Gündüz ısınıp gece soğuyan kayaçlar çatlar.
2
Donma ve çözülme
Çatlaklara giren su donunca genleşir, kayacı parçalar.
3
Su ve rüzgâr
Yağmur, akarsu ve rüzgâr parçaları aşındırıp taşır.
4
Bitki kökleri
Kökler çatlaklarda büyüyerek kayaçları kırar.
5
Canlı kalıntıları
Çürüyen yaprak ve canlı kalıntıları humusu oluşturur.

7.2Toprağın Yapısı

Bir avuç toprağı büyüteçle incelediğimizde onun tek bir maddeden oluşmadığını görürüz. Toprak bir karışımdır.

Toprağın içinde neler var?

Çakıl ve taş

Kayaçların büyük parçaları

Kum

Tanecikleri iri, suyu hızlı geçirir

Kil

Tanecikleri çok küçük, suyu tutar ve yapışkandır

Humus

Çürümüş bitki ve hayvan kalıntıları; toprağa koyu renk verir, verimli yapar

Su ve hava

Tanecikler arasındaki boşluklarda bulunur

Canlılar

Solucanlar, böcekler ve mikroskopla görülebilen canlılar

7.3Bitki Yetiştirme ve Tarım

Bir bitkinin sağlıklı büyüyebilmesi için bazı koşulların bir arada olması gerekir. Bu koşullardan biri eksik olursa bitki büyüyemez ya da solar.

Bitkilerin ihtiyaçları

Su

Toprak nemli olmalı, ama bitki suda boğulmamalı.

Işık

Bitkiler besinlerini ışık yardımıyla üretir.

Hava

Kökler ve yapraklar havaya ihtiyaç duyar.

Uygun sıcaklık

Aşırı soğuk ya da sıcak bitkiye zarar verir.

Verimli toprak

Humuslu toprak bitkiye besin sağlar.

Tarlada bir yıl: Tarımın aşamaları

1
Toprağı hazırlama
Toprak sürülür, yumuşatılır.
2
Ekim
Tohumlar uygun zamanda toprağa ekilir.
3
Sulama ve bakım
Bitkiler sulanır, yabani otlar temizlenir.
4
Hasat
Olgunlaşan ürünler toplanır.

Tarım; bitki yetiştirme ve hayvan besleme işidir. Yediğimiz ekmek, sebze ve meyvelerin çoğu tarımla elde edilir. Toprağı korumazsak gelecekte yeterli besin üretemeyiz.

Toprağı koruyalım

Kompost yapmak

Sebze ve meyve artıkları çürütülerek doğal gübre yapılır.

Damla sulama

Bitkiye gerektiği kadar su verilir, su israf edilmez.

Ağaç dikmek

Ağaç kökleri toprağın rüzgâr ve yağmurla taşınmasını önler.

Toprağı kirletmemek

Çöp, pil ve atık yağ toprağa atılmaz.

Sınıfta Uygulayalım: Kavanozda Toprak Katmanları

Bu çalışmayı sınıfta gerçek malzemelerle, öğretmeninizle birlikte yapın.

Malzemeler

Kapaklı cam kavanoz
Bahçe toprağı
Su
Cetvel
Kayıt kâğıdı

Nasıl yapılır?

Kavanozun üçte birini bahçe toprağıyla doldurun, üzerine kavanoz dolana kadar su ekleyin.
Kapağı sıkıca kapatıp kavanozu bir dakika boyunca çalkalayın.
Kavanozu bir gün boyunca hiç kıpırdatmadan bekletin.
Dipten yukarı doğru oluşan katmanları çizin: çakıl, kum, kil ve suyun üstünde yüzen humus.
Her katmanın kalınlığını cetvelle ölçüp kaydedin.

Ne öğrendik? Toprağın bir karışım olduğunu ve farklı büyüklükteki taneciklerden oluştuğunu gözlemlediniz. Ağır tanecikler dibe çöktü, hafif humus yüzdü; bu, 4. ünitedeki çöktürme ve yüzdürme yöntemleriyle aynıdır.

Etkinlikler

Etkinlik 1Sınıflandırma

Toprak oluşumunda etkili mi?

Önce bir karta, sonra ait olduğu kutuya dokun.

Kayaçları parçalar

Toprağı verimli yapar

Etkinlik 2Sıralama

Tarımın aşamalarını sırala.

Kartlara doğru sırayla dokun. Yanlış yerleştirdiğin kartı geri almak için üzerine dokun.

1

2

3

4

Etkinlik 3Düşün ve seç

1. Selin, ışığın bitki büyümesine etkisini araştırıyor. Aynı tür iki fasulye fidesi hazırladı. Hangi düzenek doğrudur?

Sadece incelediğimiz koşul (ışık) değişmeli; su, toprak ve bitki türü aynı kalmalıdır.

2. Kum ve kil karışık bir toprağa su döküldüğünde, suyun kumlu kısımdan çok hızlı aktığı gözleniyor. Bunun nedeni nedir?

İri tanecikler arasındaki büyük boşluklar suyun hızla geçmesini sağlar.

3. Bir çiftçi, tarlasının toprağının rüzgârla taşındığını fark ediyor. Hangisi en uygun çözümdür?

Ağaç kökleri toprağı tutar, rüzgârın hızını keser.

Etkinlik 4Doğru mu, yanlış mı?

Aşağıdaki ifadeler doğru mu, yanlış mı?

1. Toprak birkaç gün içinde oluşur.

Toprağın oluşumu yüzlerce yıl sürebilir.

2. Humus toprağı verimli hâle getirir.

Çürümüş canlı kalıntıları bitkilere besin sağlar.

3. Solucanlar toprağa zarar verir.

Solucanlar toprağı havalandırır ve verimli yapar.

4. Bitkiler ışık olmadan sağlıklı büyüyemez.

Bitkiler besinlerini ışık yardımıyla üretir.

Çalışma Sayfası

Ünitenin çalışma sayfasını yazdırıp sınıfta ya da evde kullanabilirsiniz. Tüm ünitelerin çalışma sayfaları ve cevap anahtarı tek dosyada Word ve PDF olarak indirilebilir.

PDF indir Word indir

8. Ünite

Canlıların Yaşam Alanlarına Yolculuk

Merak sorusu

Kutup ayısı çölde, deve ise kutupta yaşayabilir mi? Neden?

Öğrenme çıktıları

FB.3.8.1Canlıların yaşam alanlarının özelliklerini karşılaştırabilme
FB.3.8.2Yaşam alanlarındaki canlı çeşitliliğine ilişkin çıkarım yapabilme
FB.3.8.3Yaşam alanlarının korunmasına yönelik çözüm önerileri sunabilme

Anahtar kavramlar

yaşam alanıormançölkutupdenizgölçayırcanlı çeşitliliğiuyumnesli tükenmekoruma

8.1Yaşam Alanları ve Özellikleri

Bir canlının beslendiği, barındığı, çoğaldığı ve yaşamını sürdürdüğü yere o canlının yaşam alanı denir. Yaşam alanları sıcaklık, su miktarı ve bitki örtüsü bakımından birbirinden farklıdır.

Orman

Ağaçlarla kaplıdır, nemlidir. Birçok canlıya barınak ve besin sağlar.

Çöl

Çok sıcak ve kuraktır; yağış çok azdır. Gece ile gündüz arasındaki sıcaklık farkı büyüktür.

Kutup

Çok soğuktur, her yer buz ve karla kaplıdır. Bitki çok azdır.

Deniz ve okyanus

Tuzlu sudur. Dünya'daki en geniş yaşam alanıdır.

Göl ve akarsu

Tatlı sudur. Kıyılarında sazlıklar bulunur.

Çayır

Otlarla ve çiçeklerle kaplı, açık alanlardır.

Canlılar yaşam alanlarına uyum sağlamıştır

Deve

Hörgücünde yağ depolar, günlerce su içmeden yaşayabilir. Geniş ayak tabanları kuma batmaz.

Kaktüs

Gövdesinde su depolar. Yaprakları diken şeklindedir, su kaybetmez.

Kutup ayısı

Kalın kürkü ve derisinin altındaki yağ tabakası onu soğuktan korur.

Balık

Solungaçlarıyla suda solunum yapar, yüzgeçleriyle yüzer.

Ördek

Perdeli ayakları kürek gibi çalışır, tüyleri su geçirmez.

8.2Canlı Çeşitliliği

Bir yaşam alanında bulunan farklı canlı türlerinin çokluğuna canlı çeşitliliği denir. Suyun, besinin ve uygun sıcaklığın bol olduğu yerlerde canlı çeşitliliği fazladır.

Karşılaştıralım

Canlı çeşitliliği fazla

Ormanlar: bol su, bol besin, barınak
Mercan resifleri: sıcak ve besince zengin deniz
Sulak alanlar: göl, bataklık, sazlık

Canlı çeşitliliği az

Çöller: su çok az, sıcaklık çok yüksek
Kutuplar: çok soğuk, bitki çok az
Yüksek dağ tepeleri: soğuk ve rüzgârlı

8.3Yaşam Alanlarını Koruyalım

Bir yaşam alanı zarar gördüğünde orada yaşayan canlılar besin ve barınak bulamaz. Bir canlı türünün yeryüzünde hiç kalmamasına neslinin tükenmesi denir.

Yaşam alanlarına zarar veren ve onları koruyan davranışlar

Zarar verenler

Orman yangınları, ağaç kesimi
Kaçak avlanma
Denizlere, göllere atık bırakma
Sulak alanların kurutulması
Doğal alanlara plansız bina yapılması

Koruyanlar

Millî parklar ve koruma alanları
Ağaçlandırma çalışmaları
Avlanma yasaklarına uymak
Atıkları ayrıştırmak, doğaya çöp bırakmamak
Piknikte ateşi tamamen söndürmek

Ülkemizde korunması gereken canlılar

Deniz kaplumbağası (Caretta caretta)

Akdeniz ve Ege kıyılarındaki kumsallara yumurtlar. Yumurtlama alanları korunur.

Akdeniz foku

Nesli tehlike altındadır. Kıyılardaki mağaralarda yaşar.

Kelaynak

Şanlıurfa Birecik'te koruma altında yaşatılan nadir bir kuştur.

Anadolu parsı

Ülkemizde nesli tükenmiş kabul edilir. Yaşam alanlarını korumazsak başka canlıları da kaybedebiliriz.

Sınıfta Uygulayalım: Bir Metrekarelik Keşif

Bu çalışmayı sınıfta gerçek malzemelerle, öğretmeninizle birlikte yapın.

Malzemeler

İp ve 4 çubuk
Büyüteç
Kayıt tablosu
Kalem

Nasıl yapılır?

Okul bahçesinde çubuklar ve iple bir metreye bir metrelik bir kare alan belirleyin.
Alanın içindeki bitkileri, böcekleri ve diğer canlıları büyüteçle inceleyin. Canlılara zarar vermeyin, yerlerinden koparmayın.
Gördüğünüz her canlı türünü tabloya yazın ya da çizin, kaç tane olduğunu sayın.
Aynı çalışmayı beton bir zeminde yapın. İki alanı karşılaştırın: Hangisinde canlı çeşitliliği fazla? Neden?

Ne öğrendik? Gerçek bir yaşam alanında veri topladınız. Toprak, su ve bitkinin olduğu yerde canlı çeşitliliğinin daha fazla olduğunu kendi verilerinizle gösterdiniz.

Etkinlikler

Etkinlik 1Sınıflandırma

Canlıları yaşam alanlarına yerleştir.

Önce bir karta, sonra ait olduğu kutuya dokun.

Orman

Çöl

Kutup

Deniz

Etkinlik 2Eşleştirme

Canlıları yaşam alanlarına uyum özellikleriyle eşleştir.

Soldan bir karta, sonra sağdaki eşine dokun.

Etkinlik 3Doğru mu, yanlış mı?

Aşağıdaki ifadeler doğru mu, yanlış mı?

1. Çöllerde canlı çeşitliliği ormanlardan fazladır.

Çölde su ve besin az olduğu için canlı çeşitliliği azdır.

2. Penguenler Güney Kutbu'nda yaşar.

Kutup ayıları ise Kuzey Kutbu'nda yaşar.

3. Kaçak avlanma canlıların neslinin tükenmesine yol açabilir.

Avlanan canlı sayısı azaldıkça tür yok olabilir.

4. Sulak alanların kurutulması canlılar için yararlıdır.

Sulak alanlar birçok canlının yaşam alanıdır; kurutulunca canlılar yurtsuz kalır.

Etkinlik 4Düşün ve seç

1. Bir ormanda büyük bir yangın çıkmıştır. Bu durumun orada yaşayan canlılar üzerindeki etkisi ne olur?

Yangın, canlıların barınağını ve besinini yok eder.

2. Deniz kaplumbağalarının yumurtladığı kumsallarda gece ışıklandırma yapılmaması istenir. Bunun amacı nedir?

Yavrular denize ulaşmak için ay ışığının sudaki yansımasını izler; yapay ışık onları yanıltır.

3. Kutup ayısının kalın kürkü ve yağ tabakası neye uyum sağladığını gösterir?

Kalın kürk ve yağ tabakası soğuktan korur.

Çalışma Sayfası

Ünitenin çalışma sayfasını yazdırıp sınıfta ya da evde kullanabilirsiniz. Tüm ünitelerin çalışma sayfaları ve cevap anahtarı tek dosyada Word ve PDF olarak indirilebilir.

PDF indir Word indir